Puntland Waxay Ka Gudubtay Khatar Degdeg ah — Hadda Waa Inay Dhistaa Ciidan Ka Sarreeya Qabiil iyo Siyaasad

Hawlgalladii amni ee dhowaan ka dhacay Gaalkacyo, Boosaaso iyo deegaanno kale waxay Puntland hor dhigeen fursad ka weyn guusha laga gaaray la wareegidda xeryo ciidan. Su’aasha ugu muhiimsan maanta ma aha oo keliya cidda gacanta ku haysa xeryahaas, balse waa sida Puntland uga faa’iidaysan karto xaaladdan si ay u dhisto nidaam amni oo mustaqbalka ka hortaga in mar kale gudaha deegaannadeeda laga sameeyo talisyo hubaysan oo ka baxsan silsiladda amarka dowladda.

Puntland waxay sheegtay in khatar amni oo gudaha ah ay ka dhalatay ciidamo aan si toos ah uga amar-qaadan hay’adaha amniga ee dowladda, qaarkoodna lala xiriiriyey Dowladda Federaalka Soomaaliya. Dhacdooyinkii ugu dambeeyey waxay muujiyeen halista ka dhalan karta marka ciidamo hubaysan ay yeeshaan talis, dhaqaale ama xiriir siyaasadeed oo ka baxsan nidaamka dowladda.

Laakiin haddii jawaabta Puntland ay ku ekaato kala dirista ciidamadan ama la wareegidda xeryahooda, dhibaatada salkeeda lama xallinayo.

Hal ciidan, hal talis iyo hal dowlad

Puntland waa inay hadda bilowdaa dib-u-habayn amni oo ka ballaaran dhacdooyinka toddobaadyadii lasoo dhaafay.

Waxaa weli jiri kara ciidamo dowladda ka amar-qaata, laakiin qaab-dhismeedkooda, qoristooda ama isku-xirkooda bulsho uu asal ahaan ku dhisan yahay deegaan ama qabiil. Taasi muddo dheer waxay qayb ka ahayd duruufaha Soomaaliya, laakiin ma noqon karto qaabka joogtada ah ee dowladnimo casri ahi ku dhisnaato.

Ujeeddadu ma aha in askartaas la eryo. Taa beddelkeeda, waa in si nidaamsan loogu dhex daraa ciidamada rasmiga ah ee Puntland.

Askari kasta waa inuu lahaadaa darajo la aqoonsan yahay, diiwaan shaqaale, mushahar nidaamsan, tababar isku mid ah iyo waajibaad sharci ah. Cutub kasta waa inuu hoos yimaadaa silsilad amar oo cad, kuna dhammaata hal nidaam oo talis iyo hagid ah oo ay dowladda Puntland maamusho.

Mustaqbalka waa inaan la aqbali karin ciidan lagu tilmaamo “ciidanka hebel,” “ciidanka reer hebel” ama ciidan mas’uul siyaasadeed ama shaqsi gaar ahi leeyahay.

Waa inuu jiraa oo keliya Ciidanka Puntland.

Ciidanku waa inuu u adeegaa dowladda, balse uusan noqon ciidanka xukuumadda markaas joogta

Ciidamada Puntland waa inay daacad u yihiin dastuurka, sharciga iyo hay’adaha dowladda, laakiin ma aha inay daacad u noqdaan shaqsi, xisbi ama koox siyaasadeed.

Xukuumaduhu way isbeddelayaan. Madaxweyne ayaa xilka ka degaya, mid kale ayaana imanaya. Wasiirro iyo baarlamaanno ayaa isbeddelaya. Laakiin ciidamada amnigu waa inay sii ahaadaan hay’ad dowladeed oo joogto ah.

Taasi waxay sidoo kale ilaalinaysaa siyaasiyiinta mucaaradka ah.

Qofka maanta ka aragti duwan dowladda Puntland waa inuu ogaadaa in Booliska iyo Ciidamada Puntland ay yihiin ciidankiisa sida ay u yihiin ciidamada qofka dowladda taageersan.

Aragtida siyaasadeed ee ka duwan tan dowladda ma noqon karto sabab qof loogu aqoonsado khatar amni. Waxa keliya ee ciidamada iyo sharcigu ka falcelinayaan waa fal sharci-darro ah, rabshad ama hub ka baxsan nidaamka dowladda.

Marka muwaadin kasta, taageere iyo mucaaradba, uu ciidanka u arko hay’ad ilaalinaysa amnigiisa iyo xuquuqdiisa, dowladda ayaa helaysa waxa ugu muhiimsan ee hay’ad amni yeelan karto: kalsoonida shacabka.

Qabiilka waa in laga saaraa silsiladda taliska

Puntland ma tirtiri karto xaqiiqada bulshada ay ka dhalatay, mana aha inay isku daydo. Odayaasha, bulshada deegaanka iyo hab-dhaqanka dhaqanku waxay door muhiim ah ka ciyaaraan nabadaynta iyo xalinta khilaafaadka.

Laakiin waxaa jira meel ay tahay in xariiq cad laga sameeyo: taliska ciidamada.

Oday dhaqameed ma magacaabi karo taliye ciidan. Siyaasi ma yeelan karo cutub isaga gaar u ah. Ganacsade ma maalgelin karo ciidan uu saameyn ku yeesho. Qabiilna ma yeelan karo ciidan dowladeed oo marka khilaaf yimaado marka hore u noqda qabiilka.

Askari wuxuu ka soo jeedi karaa qabiil, laakiin ciidanku qabiil ma laha.

Puntland waxay u baahan tahay Xarun Talis iyo Hawlgallo mideysan

Mid ka mid ah casharrada ugu waaweyn ee laga qaadan karo xaaladda hadda jirta waa baahida loo qabo xarun dhexe oo isku xirta dhammaan laamaha ciidamada iyo hay’adaha amniga.

Puntland waa inay dhistaa ama xoojisaa Xarunta Taliska iyo Hawlgallada Wadajirka ah ee Ciidamada Puntland, halkaas oo ay si joogto ah ugu wada xiriiraan ciidamada difaaca, booliska, daraawiishta, sirdoonka, ciidamada badda iyo hay’adaha kale ee amniga.

Xaruntani waa inay awood u leedahay inay ogaato halka cutubyadu joogaan, cidda amarka siisay, hawlgalka ay fulinayaan iyo cidda mas’uulka ka ah.

Waa inaysan mar dambe dhicin in dowladda ay gudaha Puntland ku ogaato ciidan hubaysan oo aysan si buuxda u garanayn cidda maalgelisa, cidda hubaysa ama meesha amarkiisu kasoo baxo.

Diiwaangelin guud iyo hubin ciidamada

Tallaabada xigta waa inay noqotaa tirakoob amni oo Puntland oo dhan ah.

Dhammaan ciidamada dowladda waa in lagu sameeyaa diiwaangelin casri ah oo aqoonsi qofeed lagu xaqiijinayo; hubka dowladda waa in la diiwaangeliyo; gaadiidka, xeryaha iyo agabka ciidankana waa in lagu daraa kayd dhexe oo dowladdu maamusho.

Mushaharka askariguna waa inuu si toos ah ugu xirnaadaa diiwaankiisa rasmiga ah.

Tani waxay meesha ka saaraysaa “ciidamada waraaqaha ku jira,” mushahar laba-jeer qaadashada iyo awoodda qof ama koox ay ku samaysan karto cutub hubaysan oo aan dowladda Puntland si buuxda ula socon.

Dib-u-habayntu yaanay noqon olole muddo gaaban ah

Khaladka ugu weyn ee Puntland samayn karto hadda waa inay hawlgalladan u aragto jawaab ku kooban khilaafka ay la leedahay Dowladda Federaalka.

Xitaa haddii khilaafka Muqdisho berri dhammaado, baahida loo qabo dib-u-habaynta ciidamada Puntland ma dhammaanayso.

Tani waa mashruuc dowlad-dhisid.

Waxaa loo baahan yahay qorshe dhowr sano ah oo lagu mideynayo tababarka, mushaharka, darajooyinka, hawlgabka, dallacsiinta, anshaxa iyo taliska ciidamada.

Askari waa inuu ogaadaa mustaqbalkiisa. Waa inuu ogaadaa sida uu ku noqon karo sarkaal, waxa xuquuqdiisu tahay marka uu dhaawacmo iyo waxa qoyskiisu helayo haddii uu ku dhinto isagoo dalkiisa difaacaya.

Ciidan aan mustaqbal shaqo oo cad lahayn wuxuu si fudud ugu tiirsanaan karaa qofkii mushahar ama taageero kale siiya. Ciidan haysta nidaam shaqo oo cad wuxuu ku tiirsanaanayaa dowladda.

Faragelinta dibadda waxaa looga hortagaa hay’ado adag

Dhacdooyinka Gaalkacyo iyo Boosaaso waxay Puntland xusuusiyeen khatar muddo dheer ka jirta Soomaaliya: marka hay’adaha dowladda daciif yihiin, khilaafka siyaasadeed wuxuu si fudud ugu gudbi karaa dhinaca ciidamada.

Habka ugu wanaagsan ee looga hortagi karo faragelin noocaas ahi ma aha hawlgal militari oo keliya. Waa in la dhisaa nidaam aan meel bannaan uga tagayn cid doonaysa inay gudaha Puntland ka samaysato awood hubaysan oo barbar socota dowladda.

Haddii askari kasta leeyahay mushahar, darajo, aqoonsi iyo silsilad amar oo cad; haddii hub kasta la diiwaangeliyey; haddii xero kasta dowladda maamusho; haddii ciidankana lagu dhisay isku-dhaf bulsho iyo xirfad, waxaa aad u adkaanaysa in siyaasi gudaha ama dibadda ahi kala qaybiyo ciidamada.

Guusha dhabta ahi weli way na hor taal

Puntland waxay hadda haysataa fursad ay dhacdo amni ugu beddeli karto isbeddel hay’adeed oo waara.

Guushu ma noqon doonto oo keliya in xero la qabsado ama koox hubaysan la kala diro.

Guushu waxay noqon doontaa maalinta aysan Puntland gudaheeda ka jirin ciidan ka amar-qaata meel ka baxsan nidaamka rasmiga ah; maalinta askariga aan lagu aqoonsan qabiilkiisa balse lagu aqoonsado lambarkiisa, darajadiisa iyo calanka uu u adeegayo; iyo maalinta mucaaradka iyo muxaafidkuba ay isku si ugu kalsoonaadaan ciidamada ammaankooda ilaalinaya.

Tallaabooyinkii ugu dambeeyey waxay Puntland siin karaan bilowga jidkaas.

Waxa hadda loo baahan yahay waa in guusha amni loo beddelo dib-u-habayn dowladeed oo waarta: hal ciidan, hal talis, hal silsilad amar iyo ciidan u adeegaya Puntland oo dhan — maanta iyo dowlad kasta oo berri timaadda.

GAROWE ONLINE