Itoobiya oo ku eedeysay Xasan Sheekh inuu iska indha tirayo xaqiiqda ka jirta gobolka

Maqaalkani wuxuu imanayaa xilli Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, uu booqasho ku tegay Itoobiya, isaga oo ku sii jeeda kulan uu Masar kula yeelanayo dalalka Itoobiya ku eedaysay inay qayb ka yihiin dagaalka ay kooxaha fallaagadu ka wadaan dalkeeda.

Maqaal lagu qoray Wakaaladda Wararka Itoobiya ayaa ka hadlay sida Xasan Sheekh uu u indha tirayo xaqiiqooyinka gobolka.

Sida uu Xasan Sheekh u wiiqayo xaqiiqooyinka gobolka

4-tii Oktoobar 2026, Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu magaalada New Alamein kula saxiixday hoggaamiyeyaal kale oo gobolka ah bayaan wadajir ah oo ay ku mideysan yihiin afar dal. Sida uu maqaalku dhigayo, inkasta oo kulanka lagu sheegay inuu ku saabsan yahay xasilloonida gobolka iyo wada-maamulka, haddana wuxuu xoojiyey isbahaysi dibadeed oo loogu talagalay in lagu xaddido danaha Itoobiya ee horumarinta dhaqaalaha iyo ilaalinta amnigeeda, gaar ahaan dooxada Niilka iyo marinka Badda Cas. Maqaalku wuxuu ku doodaya in taageerada Xasan Sheekh ee bayaanku muujinayso kala fogaansho u dhexeeya siyaasadda arrimaha dibadda ee Muqdisho iyo kaalintii taariikhiga ahayd ee Itoobiya ku lahayd badbaadinta dawladnimada Soomaaliya.

Soddonkii sano ee la soo dhaafay, Itoobiya waxay dhaqaale iyo cudud badan gelisay taageerada midnimada dhuleed iyo jiritaanka hay’adaha Soomaaliya. Kaddib burburkii dowladdii dhexe ee Muqdisho sannadkii 1991, Itoobiya waxay door muuqda ka qaadatay dadaalladii dib-u-heshiisiinta Soomaalida. Waxay martigelisay shirarkii Sodere iyo Mbagathi, kuwaas oo horseeday dhismaha Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ah—qaab-dhismeedkii siyaasadeed ee uu Xasan Sheekh markii dambe madaxweyne ka noqday.

Markii kooxaha xagjirka ahi halis geliyeen hay’adaha dowliga ah, ciidamada Itoobiya waxay ka qayb qaateen dagaalka. Hawlgallada amni ee laba geesoodka ah iyo ciidamadii ay Itoobiya u dirtay AMISOM, ATMIS iyo AUSSOM, ayaa kumannaan askari oo Itoobiyaan ahi ku naf waayeen ama ku dhaawacmeen, sida uu maqaalku xusay. Ciidamadaasi waxay sidoo kale ka qayb qaateen dib u qabsashada magaalooyin iyo xarumo dhaqaale oo muhiim ah, sida Baydhabo, Luuq iyo Beledweyne, kuwaas oo Al-Shabaab laga saaray.

Maqaalku wuxuu sheegayaa in, inkasta oo Itoobiya taageero amni oo muddo dheer ah siisay Soomaaliya, Xasan Sheekh uu Muqdisho la safay isbahaysi doonaya inuu xaddido xuquuqda horumarineed ee Itoobiya. Bayaanka El-Alamein, gaar ahaan qodobka (e), wuxuu ku baaqayaa in la dhowro mabda’a ah inaan dal kale waxyeello loo geysan, isla markaana go’aannada la xiriira arrimahaas lagu gaaro is-afgarad, halkii tallaabo keli ah laga qaadi lahaa.

Sida maqaalka lagu sheegay, sharciga caalamiga ah ee biyaha, gaar ahaan Heshiiska Qaramada Midoobay ee Koorsooyinka Biyaha Caalamiga ah ee 1997, wuxuu dalalka farayaa inay ka fogaadaan waxyeello weyn oo ay u geystaan dalalka kale, isla markaana biyaha si caddaalad iyo isu-dheellitirnaan leh loo isticmaalo. Qoraalku wuxuu ku doodayaa in taageeridda mabda’a “waxyeello la’aan” ay dalalka hoose ee webigu siin karto awood ay ku hor istaagaan mashaariicda dalalka webiga madaxiisa ku yaal, taas oo caqabad ku noqon karta xaqa Itoobiya iyo dalalka kale ee webiga Niilka sare kaga yaal u leeyihiin horumarinta kheyraadkooda.

Maqaalku wuxuu sidoo kale si gaar ah u xusay ka qaybgalka Madaxweynaha Eritrea, Isaias Afwerki. Qoraagu wuxuu ku tilmaamay Eritrea inay isbahaysigan ugu biirtay si ka dhan ah Itoobiya, isla markaana ay qaadatay mowqifka adag ee Masar ka taagan biyaha Niilka. Wuxuu ku doodayaa in Eritrea, oo qayb ahaan ku taalla dooxada Niilka, ay taageeridda qodobka “waxyeello la’aanta” iyo sheegashooyinka taariikhiga ah ee biyaha ay halis gelinayso xuquuqdeeda mustaqbalka ee horumarinta kaabeyaasha biyaha. Maqaalku wuxuu arrintan ku fasiray in Asmara ay danaha Masar ka hormarinayso kuwa Eritrea.

Qoraalku wuxuu intaas ku daray in shirka El-Alamein uu qabsoomay xilli lix dal oo ku jira Dooxada Niilka ay hirgeliyeen Heshiiska Iskaashiga ee Qaab-dhismeedka Niilka (CFA). Heshiiskan, sida maqaalku sheegay, wuxuu dhisayaa hannaan sharci oo casri ah oo lagu doonayo in si caddaalad badan loo maareeyo biyaha, lagana gudbo qaybsigii xilligii gumeysiga. Qoraagu wuxuu ku doodayaa in Xasan Sheekh iyo Isaias ay ka leexdeen mowqifka dalalkaas, isla markaana ay wiiqayaan heshiis ay dalalka Afrika ku doonayaan in si wadajir ah loo maareeyo biyaha Niilka.

Maqaalku wuxuu isbarbardhig ku sameeyay baaqa ku saabsan in oggolaansho hore iyo is-afgarad la helo iyo taariikhda mashaariicda Masar. Qoraagu wuxuu sheegay in Qaahira ay ka hirgelisay mashaariic waaweyn oo biyo-xireenno iyo kaabayaal ah Webiga Niilka, iyada oo aan oggolaansho ama wada-tashi hore la yeelan Itoobiya iyo dalalka kale ee webiga sare ku yaal. Wuxuu sidoo kale xusay Heshiiskii Biyaha Niilka ee 1959 ee Masar iyo Suudaan, kaas oo biyaha u kala qoondeeyay labadaas dal, iyadoo aan qayb loo qoondeyn dalalka kale ee biyaha badankoodu ka soo burqadaan.

Sida uu maqaalku ku doodayo, dalalka sare in laga dalbado inay oggolaansho u raadsadaan mashaariicdooda, iyadoo mashaariicda Masar loo arko kuwo aan laga hadli karin, waxay Qaahira siinaysaa awood ay ku maamusho go’aamada Niilka halkii ay iskaashi la yeelan lahayd dalalka kale.

Arrinta Badda Cas, maqaalka ayaa sheegay in bayaanku iska indho tirayo kaalinta Itoobiya ku leedahay amniga gobolka. Qoraagu wuxuu ku doodayaa in Itoobiya aysan bad la’aanteedu ahayn xaalad aan taariikh ahaan isbeddeli karin, balse ay ka dhalatay hannaan ku-meelgaar ah oo dhacay intii u dhexeysay 1991 iyo 1993. Wuxuu ku eedeeyay dowladdii ku-meelgaarka ahayd inay ka tallaabsatay awooddeedii dastuuriga ahayd markii ay oggolaatay gooni-isu-taagga Eritrea, iyada oo aan la qaban codbixin baarlamaan oo dalka oo dhan ka dhacda ama Itoobiya loo xaqiijin marin-badeed oo sharci ahaan waajib ah.

Maqaalku wuxuu intaas ku daray in, inkasta oo Itoobiya tahay dal aan bad lahayn, haddana ay tahay awood dhaqaale iyo bulsho oo aan laga maarmin Geeska Afrika. Qoraagu wuxuu ku doodayaa in in ka badan 135 milyan oo qof oo Itoobiyaan ah loo arko kuwo ka baxsan maamulka amniga Badda Cas ay tahay in la iska indho tiro xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee gobolka.

Ugu dambayn, maqaalka ayaa sheegay in hadallada diblomaasiyadeed ee kulanka New Alamein ay qarinayaan siyaasad aan lahayn aragti fog. Qoraagu wuxuu ku eedeeyay Xasan Sheekh inuu ku biiray isbahaysi xaddidaya xuquuqda biyaha iyo danaha badeed ee Itoobiya, taas oo dhaawici karta iskaashigii gobolka ee qaybta ka ahaa dhismaha dowladnimada Soomaaliya. Sida uu maqaalku ku soo gabagabeeyay, nabad waarta oo Geeska Afrika ka dhalata laguma dhisi karo xannibaad iyo cadaadis, balse waxay u baahan tahay in la aqoonsado xuquuqda dalalka oo dhan iyo in si caddaalad ah loo maareeyo kheyraadka ay wadaagaan.

GAROWE ONLINE