Liibiya ilaa Soomaaliya: Doorka ciidan ee Türkiye oo dhalinaya su’aalo ku saabsan oggolaanshaha iyo isla-xisaabtanka

MUQDISHO, Soomaaliya — Ballaarinta doorka ciidan ee Türkiye ku leedahay Soomaaliya ayaa wajahaysa indho-indheyn xooggan, kaddib eedeymo sheegaya in diyaarado Turkish ahi ka qaybqaateen weerar lagu qaaday guriga Jeneraal Mahad Cabdiraxmaan Aadan “Shub” ee magaalada Doolow. Jeneraalka ayaa hore xil sare uga soo qabtay hay’adaha amniga Soomaaliya, wuxuuna ka aragti duwan yahay jihada siyaasadeed ee Villa Somalia.

Jubaland ayaa Türkiye iyo dowladda federaalka si rasmi ah ugu eedeysay duqeyntii dhacday habeenkii u dhexeeyay 3-da iyo 4-ta Sebtembar. Türkiye ma aysan qiran inay fulisay weerarka, welina lama soo bandhigin caddeyn madax-bannaan oo si sugan u xaqiijinaysa cidda lahayd ama maamuleysay diyaaradda. Jeneraal Shub ayaa ka badbaaday weerarka.

Murankan wuxuu qayb ka yahay qaab ballaaran oo lagu arkay faragelinta Türkiye ee dalal kale, inkasta oo Ankara ay habab kala duwan u adeegsatay Liibiya, Suuriya iyo Suudaan.

Liibiya, Türkiye waxay si furan uga qaybqaadatay colaadda kaddib heshiisyo amni oo ay la saxiixatay dowladdii Tripoli ee Qaramada Midoobay aqoonsanayd. Baarlamaanka Türkiye ayaa Janaayo 2020 oggolaaday in ciidamo loo diro Liibiya. Ankara waxay bixisay ciidamo, la-taliyeyaal, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, nidaamyada difaaca hawada iyo taageerada dagaalyahanno Suuriyaan ah. Türkiye waxay hawlgalka ku difaacday inuu ahaa taageero ay codsatay dowladda sharciga ah ee Liibiya.

Suuriya, Türkiye waxay u dhaqaaqday si toos ah, iyadoo inta badan aan haysan oggolaanshaha dowladda Dimishiq. Tan iyo 2016, Ankara waxay fulisay hawlgallo ciidan oo magacyo gaar ah leh, ciidamo dhulka ah geysay gudaha dalka, isla markaana qaaday duqeymo ay si rasmi ah u qiratay. Bartilmaameedyada waxaa ka mid ahaa Daacish iyo kooxaha Kurdiyiinta hoggaamiyaan ee Türkiye ay ku xiriiriso PKK.

Ankara waxay hawlgalladaas ku sababeysaa amniga qaranka iyo xaqa is-difaaca. Hase yeeshee, dhaliilayaashu waxay su’aal geliyeen sharciyadda hawlgallada iyo khasaaraha kasoo gaaray dadka rayidka ah.

Suudaan waxay soo bandhigaysaa qaab ka qarsoon labadaas dal. Türkiye ma aysan shaacin inay ciidamo dagaal geysay Suudaan, balse dukumentiyo uu baaray wargeyska The Washington Post ayaa muujiyey in shirkadda Turkish-ka ah ee Baykar ay ciidamada Suudaan siisay diyaarado aan duuliye lahayn iyo gantaallo lagu qiimeeyey ugu yaraan $120 milyan.

Diyaarado lagu farsameeyey Türkiye ayaa duqeymo ka fuliyey Suudaan. Si kastaba, xogta la heli karo ma caddeyneyso in shaqaale Turkish ahi maamulayeen diyaaradaha ama ay iyagu xulayeen bartilmaameedyada.

Soomaaliya waxay hadda halis ugu jirtaa inay isu keento qaababkaas kala duwan: iskaashi amni oo si rasmi ah loo oggol yahay, balse ay barbar socdaan hawlgallo ciidan oo faahfaahintooda, cidda fasaxday iyo isla-xisaabtankooduba aanay caddayn.

Dowladda federaalka waxay sheegaysaa in taageerada ciidan ee Türkiye loogu talagalay dagaalka Al-Shabaab. Hase yeeshee, xaaladda siyaasadeed ayaa is beddeshay. Muddadii afarta sano ahayd ee markii hore loo doortay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud waxay ku ekeyd 15-kii May 2026.

Villa Somalia waxay ku doodaysaa in wax-ka-beddellada dastuurku muddada madaxweynaha iyo baarlamaanka ka dhigeen shan sano. Mucaaradka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada ayaa diiddan in kordhintaas lagu dabaqo madaxda hadda joogta. Sidaas darteed, sharciyadda muddo-kordhintu weli waa arrin lagu muransan yahay.

Khilaafkaas ayaa iskaashiga militari ee dal shisheeye ka dhigaya arrin aad u xasaasi ah. Türkiye waxay inta badan la shaqaynaysaa Villa Somalia, xilli Puntland, Jubaland, qaybo ka mid ah Koonfur Galbeed iyo siyaasiyiinta mucaaradku ay diiddan yihiin awoodda dowladda federaalka, kuna eedeynayaan inay iska indhatirayso heshiiska iyo wada-tashiga federaalka.

Haddii diyaaradaha Türkiye si gaar ah loogu adeegsanayo dagaalka Al-Shabaab, Ankara waxay tixraaci kartaa heshiisyada amni ee ay la leedahay Muqdisho. Haddii, se, loo adeegsado ciidamo dowlad-goboleed ama dad siyaasadda Villa Somalia kasoo horjeeda, Türkiye waxay halis ugu jirtaa inay ka gudubto taageerada la-dagaallanka argagixisada, una gudubto khilaafka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya.

Welwelka ugu weyn ma aha oo keliya joogitaanka Türkiye, maadaama joogitaankeeda Soomaaliya si rasmi ah loo og yahay. Su’aashu waxay tahay: Maamulka federaalka ee sharciyaddiisa lagu muransan yahay ma awood u leeyahay inuu oggolaado in awood ciidan oo shisheeye loo adeegsado dhinacyo Soomaaliyeed, iyadoo aan jirin wada-tashi, kormeer sharci oo hufan ama oggolaanshaha dowlad-goboleedka uu hawlgalku ka dhacayo?

Waayo-aragnimada Liibiya, Suuriya iyo Suudaan waxay muujinaysaa in Ankara mararka qaarkood si furan u sheegto ujeeddooyinkeeda guud, balse ay ka aamusto hawlgallada gaarka ah iyo go’aannada ciidan ee fulintooda la xiriira.

Soomaaliya, aamusnaantaasi waxay sii kordhin kartaa shakiga iyo kalsooni-darrada, haddii aan baaritaan madax-bannaan lagu sameyn weerarkii Doolow, lana caddeyn cidda bixisay amarka iyo silsiladdii go’aan-qaadashada.

GAROWE ONLINEv